Ἀναλλοίωτοι καὶ ἀμετάπτωτοι Νόμοι δεσπόζουν ἐπὶ τῆς καθόλου ζωῆς, οἱ Νόμοι τῆς Δημιουργίας, τὸ σύνολον τῶν Ἀρχῶν τῆς Ἀπειρότητος.
Τὴν καθολικότητα ταύτην τῆς ζωῆς κρατεῖ ἐν ὑποστάσει ἐνεργῷ πληθὺς νόμων, ἀρχῶν καὶ ἰδιοτήτων, ἐν ἀλληλουχίᾳ εὑρισκομένων, περιστρεφομένων περὶ κανόνα ἢ ἄξονα ἀμετάβλητον, ὅστις καλεῖται, Ἄπειρος Ἁρμονικὴ Σοφία. Αἱ εἰς τὰς ἀπείρους ἐκδηλώσεις τοῦ Φυσικοῦ καὶ Πνευματικοῦ Κόσμου δρῶσαι Δυνάμεις ἐν ὁλομελείᾳ, ἀπαρτίζουν τὸν Ἁρμονικὸν Συνειρμὸν τῆς Ἀπείρου Θεότητος.
Ἐκ τῆς ἀφαντάστου πληθύος τῶν νόμων τῆς Ἀπειρότητος, ἐκ τοῦ Πυρῆνος τούτου τῆς ὑπάρξεως τοῦ παντός, ἐξαπολύεται εἰς τῶν κυριωδεστάτων νόμων, ὁ δεσπόζων τὴν καθολικὴν ζωήν, ὁ Νόμος τῆς αὐτοσυντηρήσεως. Εἶναι ὁ νόμος ὁ διατηρῶν τὰ γένη τῆς ζωῆς, εἶναι ὁ νόμος εἰς ὃν ὀφείλεται ἡ ὑπόστασις τῆς ἀπείρου ποικιλίας τῶν ζωϊκῶν μορφῶν, εἶναι ὁ νόμος δι’ οὗ βοηθεῖται ἡ πνευματικὴ ἐξέλιξις.
Πᾶς νόμος δὲν εἶναι ἡ ἐνέργεια, ἥτις καθιστᾶ ἔκδηλον τὴν ὑπόστασιν αὐτῆς ὑπὸ τὰς καταλλήλους συνθήκας. Πᾶσα δὲ τῆς ἐνεργείας ἐκδήλωσις παρουσιάζει καὶ ἓν ἀντίστοιχον φαινόμενον, ἀκολουθούμενον καὶ τοῦτο ἀπὸ τὰς ἐκ τῆς δημιουργίας αὐτοῦ γεννωμένας ἐκφάνσεις. Οὕτω ἐνταῦθα τὸ φαινόμενον, τὸ παραγόμενον ἀπὸ τὴν ἐνέργειαν τοῦ νόμου τῆς αὐτοσυντηρήσεως, εἶναι ἡ διατήρησις τῆς δημιουργηθείσης ζωῆς. Τὸ φαινόμενον δὲ τοῦτο τῆς διατηρήσεως τῆς ζωῆς ἀκολουθεῖται ἀπὸ τὰς γεννωμένας παραλλήλους ἐκφάνσεις.
Καὶ ἰδοὺ ἡ πεῖνα ἀναγκάζει τὸν λέοντα νὰ ριψοκινδυνεύσῃ πήδημα ἐντὸς μανδρίου, ἐν ᾧ κοιτάζονται αἰγοπρόβατα ἢ βόες, ἀδιαφορῶν διὰ τὸν κίνδυνον. Πεινασμένη ἀλώπηξ ἀδιαφορεῖ διὰ τοὺς ἐνεδρεύοντας κύνας, ἐνῷ ἐκεῖ παράτολμος λύκος βαδίζει ἀπαθῶς πρὸς τὰς βολίδας τοῦ ποιμένος. Λαίμαργος σπουργίτης πίπτει δι’ ἓν κοκκίον σίτου τυφλῶς εἰς τὴν παγίδα μειρακίων, ἐνῶ ἄνους λαγωὸς ἐγκαταλείπει τὴν ξηρὰν πλευρὰν τοῦ ὑψηλοῦ δάσους καὶ τολμᾷ κάθοδον εἰς λαχανόκηπον ἔνθα τὸν ἀναμένει συνήθως ἡ ἀπώλεια. Ὁ μικρὸς κοχλίας ζητεῖ ἕρπων εἰς ἀποστάσεις τὴν τροφήν του, ἐνῷ ἡ κάμπη ἐγκαταλείπουσα τὴν ἀφανῆ κρύπτην της ἐκτίθεται εἰς τὸ ράμφος τοῦ βασιλίσκου, δι’ ἓν πράσινον φύλλον. Ἡ συκῆ, ὡς καὶ πᾶν δένδρον, ὡς πλοκάμους ἁπλώνει τὰς ρίζας, ἐνίοτε εἰς ἀρκετὴν ἀπόστασιν, πρὸς εὕρεσιν θρεπτικοῦ ἐδάφους, ἐνῷ καὶ τὸ ταπεινὸν βρύον περιβάλλει ἀρκετὴν ἐπιφάνειαν τῆς ξηρᾶς πέτρας. Ποσάκις πεινῶσαι ἀγέλαι ζώων δέν κατέφαγον ἀλλήλας καὶ ποσάκις καὶ τὸ τελειότατον ἀκόμη αὐτὸ ὄν, ὁ ἄνθρωπος, δὲν ἔφαγε πεινῶν τὸν ὅμοιόν του; Ἀνάλογα ἀποτελέσματα ἔχει καὶ ἡ δίψα. Πλὴν τῶν δύο τούτων καὶ ἑτέρων παραπλησίων ὑλικῶν ἐκφάνσεων, ἀκολουθοῦν τὸ φαινόμενον τῆς διατηρήσεως τῆς ζωῆς, ἄλλαι πάλιν ἐνστικτικῆς ἢ ὁρμεμφυτικῆς, ἄρα ψυχικῆς φύσεως ἐκφάνσεις, ἀκολουθοῦν ὡς συμφυεῖς ἐξαρτήσεις τὸ ἐκ τῆς ἐνεργείας τοῦ νόμου τῆς αὐτοσυντηρήσεως προκῦπτον φαινόμενον τῆς διατηρήσεως τῆς ζωῆς.
Καὶ πρώτη ἡ ἄμυνα εἶναι ἡ πρώτη ψυχικὴ ἐκδήλωσις τῶν ἐμψύχων. Ἡ ἄμυνα, ἥτις παρουσιάζεται μὲ τοὺς ὑλικοὺς καὶ φυσικοὺς ἢ τεχνικοὺς προμαχῶνας της καὶ ὁπλισμούς. Ἀπειλητικοὺς προβάλλουν τοὺς ὀδόντας τὰ σαρκοφάγα, ποικιλόμορφοι ὁπλαῖ συγκολλῶνται ἀπὸ τὴν φύσιν εἰς τὰ ἄκρα τῶν τετραπόδων, ὀστεώδεις αἰχμαὶ ἀκατάβλητοι στολίζουν ὁπλίζουσαι τὰς κεφαλὰς ἄλλων ζώων καὶ γαμψοὶ ὄνυχες καὶ ράμφη ἀπειλοῦν νὰ σχίσουν τὰς σάρκας τοῦ ἐχθροῦ. Ἄκανθαι καὶ ἀνώμαλος ἐπιφάνεια προφυλάττουν τὰ δένδρα καὶ τὰ φυτά, ἐνῷ φυσικὴ κακὴ ὀσμὴ σώζει τὰς βοτάνας. Ἀλλὰ καὶ κατὰ τῶν φυσικῶν ἐχθρῶν ὥπλισεν ἡ φύσις τὴν ζωήν. Πτέρυγες ἐδῶ καὶ ἄφθονα μαλλιὰ χρησιμεύουσιν ὡς ὅπλον κατὰ τὰς χειμερίας ὥρας εἰς τὰ ζῶα ταῦτα, ἐνῷ δέρμα τραχὺ ἐκεῖ, φλοιὸς σκληρὸς διὰ τὰ φυτά, προφυλάττει ὡσαύτως ταῦτα. Καὶ ὁ ἄνθρωπος τί δὲν ἐφεῦρε διὰ τὴν κατὰ τῆς φύσεως καὶ τῶν λοιπῶν ζώων ἄμυναν αὐτοῦ;
Ἀλλ’ ἡ ἄμυνα, ἡ ἔκφανσις αὕτη τῆς καθόλου ζωῆς, τοῦ φυσικοῦ φαινομένου τούτου τοῦ προκαλουμένου ἐκ τῆς ἐνεργείας τοῦ δεσπόζοντος νόμου τῆς αὐτοσυντηρήσεως, δὲν εἶναι ἢ προϊὸν αἰτίου, ὅπερ εἰς τὸν κόσμον τῆς ψυχῆς ὀνομάζεται δέος. Τὸ δέος εἶναι τὸ κύριον γνώρισμα, ἡ κυρία ἐκδήλωσις τοῦ νόμου τῆς αὐτοσυντηρήσεως, Πᾶσα κίνησις, πᾶσα λειτουργία, πᾶσα τοῦ ὁρμεμφύτου ἐκδήλωσις, ἔχει ὡς κύριον ἐλατήριον τὸ δέος. Τὸ δέος δὲν εἶναι ἢ αὐτὸς οὕτος ὁ νόμος τῆς αὐτοσυντηρήσεως.
Πῶς θ’ ἀμυνθῇ ζωή τις καθ’ ἑτέρας, ὅταν δὲν καταληφθῇ ἀπὸ δέος δι’ ἐπικειμένην ἀπώλειαν τῆς ζωῆς αὐτῆς ταύτης; Δέος αἰσθανομένη ἡ δειλὴ δορκὰς τρέπεται εἰς φυγὴν ἄτακτον μὲ τὸν παραμικρότερον θροῦν τῶν φυλλωμάτων. Ὁ ἀκανθόχοιρος συσπειροῦται, ὁ ὄφις φεύγει, τὰ πτηνὰ πετοῦν κατὰ σμήνη ἄτακτα, οἱ ἰχθεῖς βυθίζονται βαθύτερον εἰς τὰ ὕδατα καὶ αὐτὴ ἡ χελώνη κρύπτεται εἰς τὸ δύσθραυστον ὅστρακον αὐτῆς. Πολλὰ φυτὰ κλείουσι τὰ ἂνθη αὐτῶν, ἐξ ὧν ἤρτηται ἡ νέα ὁμοία ζωή, ἐνῷ τὸ φυτὸν ἀνάκλεια συσπειρώνει τὰ φύλλα αὐτοῦ ἅμα τῇ ἐλαφροτέρᾳ ἐπαφῇ. Ἡ ἐπιθυμία τῆς διαρκῶς ζητουμένης ἀπείρου ζωῆς ἀπὸ τὰ ἔμψυχα ὄντα, τί ἄλλο ἐκδηλοῖ ἢ τὸ δέος, τὴν ἔκφανσιν ταύτην τοῦ νόμου τῆς αὐτοσυντηρήσεως;
Δύναταί τις δικαιότατα νὰ κατατάξῃ τὸ δέος εἰς τὴν χορείαν τῶν συναισθημάτων τῶν ψυχικῶν, ἢ τῶν ἐκδηλώσεων τῶν ψυχικῶν, τῶν ἀπαρτιζουσῶν ἐν συνειρμῷ τὸν κόσμον τοῦ ὁρμεμφύτου, αὐτὸ τὸ ἔνστικτον.
Ἅμα τῇ γεννήσει των, τὰ ἔμψυχα ἢ ὀργανικὰ ὄντα φέρουσι τὰ δείγματα τοῦ δέους. Πάντα τὰ στοιχεῖα ἀμύνης αὐτῶν, ἥτις ὡς οὖσα ἀποτέλεσμα τοῦ δέους, δὲν ἐκδηλώνει παρὰ τὸ δέος τοῦτο. Ἡ αὐτοδίδακτος τῆς τροφῆς ζήτησις φανερώνει τὴν ὁρμεμφυτικὴν ὕπαρξιν τοῦ δέους. Καὶ ἰδοὺ ὕστερον ἡ ἐκδήλωσις αὐτοῦ καθίσταται περισσότερον καταφανής. Ἔξω θύελλα μαστίζει τὴν φύσιν. Κεραυνοὶ αὐλακώνουν τὸν ὁρίζοντα καὶ τοὺς αἰθέρας. Αἱ μεμακρυσμέναι ἐκεῖναι λάμψεις φωτίζουν ἐπὶ στιγμὰς τὴν ἀτμοσφαῖραν. Τὰ ὄντα τρέχουν εἰς τὰς κρύπτας πρὶν ἡ θύελλα προλάβῃ αὐτὰ ἔξω. Καὶ ὅμως, ἂν καὶ ὑπὸ ἀσφαλεῖς κρύπτονται κρύπτας καὶ αἱ ρωγμαὶ καὶ τὰ βαθέα σπήλαια ἀσφαλῶς ταῦτα φυλάττουσιν ἀπὸ τῆς βροχῆς καὶ τῆς χαλάζης, ὅμως πάντα συσπειρούμενα εἰς μίαν ὁμάδα καὶ ἑνοῦντα τὰς κεφαλάς των μένουν ἐκεῖ συνεσταλμένα καὶ πεφοβισμένα, ὡς νὰ τ’ ἀναμένῃ ἡ ἀπώλεια. Φοβοῦνται. Τὴν ὥραν ἐκείνην ἐκεῖ βασιλεύει τὸ δέος.
Εἰς τὸν ἄνθρωπον, τὴν τελειοτέραν ζωϊκὴν ὕπαρξιν, ἐν ᾗ συνυπάρχει καὶ ἡ πνευματικὴ ὀντότης, τὸ δέος, ἐκτὸς τῆς ὑπὸ τὴν ἀνωτέρω μορφὴν ἐκδηλώσεως, παρουσιάζεται καὶ ὑπὸ ἑτέραν μορφήν, τὴν ψυχικήν. Τὸ ἄγνωστον προκαλεῖ τὸ δέος εἰς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. Εὑρισκόμενος ἐν μέσῳ ἐρήμου μεγαλοπρεποῦς, μόνος, ἀτενίζων τὸ ὑψηλὸν καὶ ἐπιβλητικὸν παράστημα τῶν ὀρέων, βλέπων κάτω ἐκεῖ χαράδρας καὶ ἐκτεταμένους χειμάρρους, αἰσθάνεται ἀπροσδιόριστον δέος, ὅπερ πιέζει τὴν καρδίαν του. Ἡ εἴσοδος ἐντὸς ναοῦ κατὰ μόνας γεννᾷ τὸ δέος.
Ὡσαύτως, πᾶσαι αἱ κατὰ ποικίλους τρόπους γεννώμεναι φυσικαὶ ἐκδηλώσεις γεννοῦν εἰς αὐτὸν τὸ δέος τὸ Ἅγιον. Ἡ ἀνάμνησις τῆς ὥρας τοῦ θανάτου προκαλεῖ εἰς πάντας τοὺς ἀνθρώπους ποιάν τινα μελαγχολίαν ἱεράν, ἥτις εἶναι ἀποκύημα τοῦ δέους. Ἡ ἀνάμνησις τῶν νεκρῶν καὶ μία κατὰ μόνας ἐπίσκεψις εἰς τὴν χώραν αὐτῶν, τὸ νεκροταφεῖον, γεννᾷ ὡσαύτως τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο δέος, ὅπερ, ὅσον ἀφορᾷ τὸν Θεὸν μεταβάλλεται εἰς κρᾶμα ἀγάπης, εἰς αὐτὴν τὴν ἀγάπην, τὸ δέος ἀγάπη.
