Εἰς τὸ ἀνεξερεύνητον ζωϊκὸν βασίλειον, ὅπερ πολύμορφον καὶ πάντοτε νέον ἐκτείνεται εἰς τοὺς ὁρίζοντας τῆς λοιπῆς φύσεως, παρουσιάζονται εἰς τὰς ποικίλας ζωϊκὰς ἐκδηλώσεις μὴ ἔχουσαι ὡς αἰτίαν τὰς ὑλικὰς ἀλλοιώσεις τῆς ζώσης ὕλης, οὐδὲ τοὺς συνήθεις μηχανικοὺς ὅρους ὡς ἀφορμήν, περιεργόταται ἐκφάνσεις ἰδιοτήτων τῶν ζώντων ὀργανισμῶν, καθιστῶσαι ἀνεξερεύνητον ἐπὶ τὸ μᾶλλον τὸ μυστικὸν τῆς Δημιουργίας.
Εἶναι αἱ αἰσθήσεις τῆς ἐξελιγμένης ζωῆς. Ἡ ἰδιότης τοῦ αἰσθάνεσθαι τὸν ἀντικειμενικὸν κόσμον, τοῦ διώκειν διὰ τῆς αἰσθήσεως τὸ καλόν, φεύγειν δὲ τὸ κακὸν τὸ ἐν αὐτῷ, τὸ ἀναγνωρίζειν καὶ συγκρίνειν διὰ τούτων τὰ αὐτοῦ, ἀποτελεῖ διὰ τὸν διανοούμενον παρατηρητὴν μυστήριον, ὅπερ ἐν τῇ ἐκδηλώσει τῆς ζωῆς παρουσιάζει τὸ Μεγαλεπήβολον καὶ Ἀσύγκριτον βάθος τῆς Γνώσεως τοῦ Δημιουργοῦ καὶ τῆς ΣΟΦΙΑΣ Αὐτοῦ.
Εἰς τὰς πολυμόρφους χορείας τῶν ὄντων διακρίνονται τὰ ἔμψυχα, ἅτινα εἶναι τὰ κυρίως αἰσθητικά. Ἡ δὲ κλῖμαξ αὕτη, ἡ διήκουσα δι’ ὅλων τῶν αἰσθητικῶν ὄντων, ἔχει ὡς τελευταίαν αὐτῆς βαθμίδα, ἐν ᾗ σταματᾷ ἡ ἐκδήλωσις τῆς ζώσης ὕλης τῆς αἰσθανομένης ζωῆς, τὸ εἶδος τοῦ ἀνθρώπου.
Ὁ ἄνθρωπος, ἡ ἀρτιωτάτη αὕτη διάπλασις τῆς ὀργανικῆς ὕλης, ὁ τέλειος οὗτος ζωϊκὸς μηχανισμός, εἶναι τὸ κινούμενον μυστήριον, τὸ συγκεντρῶνον ἐξ ὁλοκλήρου σχεδὸν τὸ Ἀσύλληπτον Μυστικὸν τῆς Δημιουργίας, τὸ Ἀκατανόητον Δημιουργικὸν τοῦ Θείου σχέδιον. Ἐν αὐτῷ ὑπάρχουσι πᾶσαι αἱ μορφαί, αἱ διακρίνουσαι συλλήβδην ὁλόκληρον τὴν λοιπὴν ζωϊκὴν φύσιν, ἔτι δὲ παρατηροῦνται πᾶσαι αἱ ἰδιότητες τῆς αἰσθητικότητος τῆς ζωῆς. Ἀλλὰ ἐπειδὴ ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι τὸ μόνον ζῶν ὑπάρχον, ὅπερ ἐκδηλοῖ διὰ τῆς ζωῆς τὸ στοιχεῖον τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ κυρίως εἶναι τὸ δοχεῖον τὸ κρατοῦν τόσον ἐπιμελῶς τὰς Πνευματικὰς Εὐωδίας, εἶναι τὸ σκήνωμα τοῦ Πνεύματος, διὰ τοῦτο ἐν αὐτῷ παρατηροῦνται καὶ ἄλλαι τινὲς ἰδιότητες, μὴ στολίζουσαι τῶν ἄλλων αἰσθητικῶν ὄντων τὴν ὕπαρξιν, ἰδιότητες ἐπιμαρτυροῦσαι τὴν Ὑπόστασιν Ὀντότητος, οὐδεμίας ἐχούσης σχέσιν μὲ τὴν ξενίζουσαν αὐτὴν ζωϊκὴν ἢ ψυχικὴν τοιαύτην.
Αἱ μὴ συναντώμεναι ἐκτὸς τοῦ ἀνθρώπου περιεργόταται αὗται ἰδιότητες, ὁμιλοῦσι περὶ φύσεως ἐντελῶς διαφόρου τῆς ἐμφανιζομένης ζωϊκῆς τοιαύτης. Αἱ ἰδιότητες αὗται αἱ αἰσθητικαί, αἱ αἰσθήσεις αὗται εἶναι ἡ Διαίσθησις καὶ ἡ Αὐταίσθησις. Ἐκτὸς τῶν ἑτέρων πέντε αἰσθήσεων, χαρακτηριζουσῶν ὡσαύτως ὁλόκληρον ὁμάδα ζωϊκῶν ὄντων, ποικίλων μορφῶν, καὶ αἱ ὁποῖαι ἐκδηλοῦσι τὴν κινουμένην ὕλην, ὅ ἐστι τὴν ζῶσαν καὶ τὴν ψυχὴν αὐτῆς, ἥτοι τὴν αἰτίαν τὴν προκαλοῦσαν τὴν ζωήν, ὑφίστανται ἐξαιρετικῶς εἰς τὸν ἄνθρωπον αἱ δύο αὗται αἰσθήσεις, χαρακτηρίζουσαι τὴν ὑψηλοτέραν του καταγωγὴν καὶ τὴν Θείαν του Κληρονομίαν, ἣν κλείει εἰς τὸν συναισθηματικόν του κόσμον.
Ἡ Διαίσθησις. Διὰ τῆς ἀκοῆς δέχεταί τις ἐκ τοῦ ἀντικειμενικοῦ κόσμου τοὺς ἤχους τοὺς προελθόντας ἀπὸ τὴν ἐνέργειαν ὑλικῶν αἰτίων. Διὰ τῆς ὁράσεως συλλαμβάνει τὸ σχῆμα τῶν ἀντικειμενικῶν ὄντων, διὰ τῆς ἀφῆς ἅπτεται αὐτῶν, διὰ τῆς ὀσφρήσεως δοκιμάζει τὰς διαφόρους τούτων ἀποπνοίας, ἐνῷ διὰ τῆς γεύσεως ἐλέγχει τὰ ὠφέλιμα διὰ τὴν διατήρησιν τῆς ζωῆς αὐτοῦ. Ἐκ τῶν πέντε τούτων αἰσθήσεων ἡ μία, ἡ γεῦσις κυρίως, εἶναι ἡ αἴσθησις τῆς ὕλης, δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, αἱ λοιπαὶ αἰ αἰσθήσεις τῆς ψυχῆς, ἐνῷ αἱ τελευταῖαι δύο, ἡ Διαίσθησις καὶ ἡ Αὐταίσθησις, εἶναι αἱ αἰσθήσεις τοῦ Πνεύματος.
Διὰ τῆς διαισθήσεως συλλαμβάνει ἡ ψυχικὴ ὅρασις τὰς παραστάσεις τῶν ἀοράτων εἰκόνων καὶ ἐπίσης τοὺς τόνους τῶν ἀποκόσμων ἁρμονιῶν τοῦ ἀπείρου, δι’ ἃς μένει ἀσυγκίνητον τὸ οὖς ἡμῶν, ἡ πνευματικὴ ἀκοή. Μὲ τὰς πτέρυγας τῆς φαντασίας, ἥτις δὲν εἶναι ἢ δημιούργημα τῆς διαισθήσεως, ἐπισκεπτόμεθα ἑκάστοτε τοὺς κόσμους τοὺς τελείους καὶ περιοδεύομεν εἰς τὰς χώρας τῶν ἰδεῶν. Διὰ τῆς διαισθήσεως αἰσθανόμεθα τὸν Ὑπέρτατον Δημιουργόν, διὰ ταύτης συνομιλοῦμεν μὲ τὴν ψυχὴν τοῦ πλησίον καὶ ἑνούμεθα μὲ τὸν ἱερὸν δεσμὸν τῆς φιλίας, τῆς συμπαθείας, τῆς ἀγάπης.
Ὡς διὰ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων συλλαμβάνωμεν τοὺς ἤχους, τὰ χρώματα καὶ τὰς μορφὰς τοῦ ἀντικειμενικοῦ κόσμου, οὕτω καὶ διὰ τῆς διαισθήσεως συλλαμβάνομεν πᾶν ὅ,τι εἶναι δημιούργημα τοῦ Πνευματικοῦ στοιχείου, πᾶν ὅ,τι ἡ ψυχὴ καὶ ὁ νοῦς καὶ ὁ λόγος ἀποκυεῖ. Βλέπομεν τὸν πλησίον ἡμῶν, τὸ ὁρατὸν σύνολον τοῦ πλησίον ἡμῶν, διὰ τῶν ὀφθαλμῶν, ἀλλὰ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, τὰ συναισθήματα, τὰς προθέσεις, ἐν γένει δὲ τὸ ψυχικὸν αὐτοῦ ποιόν, τὴν ψυχικήν του σύνθεσιν, διὰ τῆς διαισθήσεως. Αὕτη εἶναι ἡ αἴσθησις δι’ ἧς συλλαμβάνομεν τὰς σκέψεις καὶ ἡ παραγωγὸς τῶν συναισθημάτων τῶν δημιουργούντων τὸ δικαίωμα εἰς τὸ καθῆκον.
Ἡ διαίσθησις εἶναι ἡ γνωρίζουσα ἡμῖν τὸν Θεόν, εἰς πάσας τὰς ἰδιότητας Αὐτοῦ. Αὕτη εἶναι τὸ μέσον, δι’ οὗ ἐρχόμεθα εἰς ἐπαφὴν μὲ τὰς ἐκτὸς τοῦ σώματος τοῦ ὑλικοῦ Πνευματικὰς ὑπάρξεις. Αὕτη τέλος εἶναι ἡ αἴσθησις ἡ ἐκδηλοῦσα τὴν ὕπαρξιν τῆς πνευματικῆς φύσεως τοῦ πνευματικοῦ σώματος ἡμῶν.
Ἡ Αὐταίσθησις. Ἀλλὰ ἡ σπουδαιοτέρα πασῶν τῶν αἰσθήσεων, καὶ αὐτῆς τῆς διαισθήσεως ὑπερτέρα, εἶναι ἡ αὐταίσθησις. Εἶναι αἴσθησις πνευματική, ἥτις διακρίνει κυρίως τὸν ἄνθρωπον τοῦ ἄλλοθι. Εἶναι ἡ αἴσθησις ἐκείνη, ἥτις δὲν συλλαμβάνει οὔτε ἤχους πνευματικοὺς ἢ ὑλικούς, οὔτε διακρίνει τὸ ὑποσυνείδητον τοῦ πλησίον καὶ μετὰ τούτου ἔρχεται εἰς ἐπαφήν. Δὲν εἶναι ἡ αἴσθησις ἡ ζητοῦσα καὶ εὑρίσκουσα καὶ συλλαμβάνουσα ἔστω καὶ ἀμυδρὰν τοῦ Ὑπερτάτου Θεοῦ τὴν ἔννοιαν, ὡς ἡ διαίσθησις, ἐκτὸς τοῦ ἀνθρώπου. Εἶναι ἡ αἴσθησις ἡ ἐμβαθύνουσα εἰς τὸ πολυσύνθετον ἀνθρώπινον μυστήριον καὶ ἐκεῖ εἰς τοὺς ἀπέραντους κόσμους καὶ ἀπείρους, ὡς Ἄπειρος Θεός, εὑρίσκουσα τὸν Ὑπέρτατον Δημιουργόν.
Ἀναγκάζουσα τὴν ψυχικὴν ὅρασιν νὰ στραφῇ εἰς τοὺς ψυχικοὺς λαβυρίνθους, διακρίνει διὰ ταύτης τὸ παρελθὸν καὶ διαβλέπει τὸ μέλλον. Ἀνασύρει τοὺς πέπλους τοῦ ἀγνώστου καὶ εἰσέρχεται εἰς τὰ σκότη τῆς Λήθης. Ἀναγκάζουσα τὴν ψυχικὴν ἀκοὴν νὰ ἐνωτισθῇ τῶν τοῦ ἔνδον, συλλαμβάνει διὰ ταύτης τοὺς Παλμοὺς τοῦ Θεοῦ, ἀκούει τὰς Προσταγὰς Αὐτοῦ, τὰ Θελήματα, τὰς Ἐπιπλήξεις καὶ τοὺς Ἐπαίνους Αὐτοῦ. Ἡ Αὐταίσθησις ἐπιτρέπει εἰς τὸ ἐνσαρκωμένον Πνεῦμα νὰ συνομιλῇ μὲ τὸν Θεὸν τὸν Πατέρα του, εἰς τὰ πεδία τῆς συνειδήσεως.
Ἀληθῶς, τί ἐπιτελεῖται εἰς τὸ ἔνδον ἡμῶν, χωρὶς ἡμεῖς οὐδὲ νὰ δυνάμεθα νὰ παρακολουθῶμεν καὶ τὸ ἐλάχιστον; Ἡ αὐταίσθησις εἶναι ἡ θέτουσα τὸν ἄνθρωπον εἰς τὸ σημεῖον ὥστε νὰ ἀποτελῇ τὴν Κορωνίδα τῆς Δημιουργίας. Διότι στοιχεῖα διαισθήσεως ἔχουν καὶ ἄλλαι ὑπάρξεις τῆς ὀντοτικῆς ζωϊκῆς κλίμακος, πλὴν ἡ αὐταίσθησις ἀνήκει ἐξ ὁλοκλήρου εἰς τὸν ἄνθρωπον καὶ μόνον, διότι ἐν αὐτῷ μόνῳ ἡ Πνοὴ τοῦ Θεοῦ, ὁ Θεός. Ὑπάρχουν καὶ νῦν πλεῖστα ζῶα διαισθανόμενα τὸν κίνδυνον, ἢ τὸν θάνατον, ἢ κρισίμους στιγμὰς τοῦ κυρίου των, ἀλλ’ οὐδὲν τούτων ἐλέγχει ἑαυτό, ἢ ἔχει τὴν ἰδιότητα τῆς αὐτοπαρατηρήσεως, ἥτις διακρίνει μόνον τὸν ἄνθρωπον καὶ ἥτις εἶναι προϊὸν τῆς αὐταισθήσεως. Ἐνῷ διὰ πασῶν τῶν ἑτέρων αἰσθήσεων ὁ ἄνθρωπος παρατηρεῖ τὸν ἐκτὸς αὐτοῦ ὁρατὸν καὶ ἀόρατον κόσμον, διὰ τῆς αὐταισθήσεως περιοδεύει εἰς τὰς ἐκτεινομένας βασιλείας καὶ συναντᾶται μὲ τὴν κυρίαν αὐτοῦ προσωπικότητα, τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐκεῖ, ἐνῶ παρατηρεῖ, συγχρόνως αὐτοπαρατηρεῖται.
Διὰ ταύτης ἀκούει τὴν Φωνὴν τοῦ Θεοῦ καὶ γνωρίζει τὴν καταγωγὴν αὐτοῦ, τὸ αἴτιον τῆς παρούσης καταστάσεώς του καὶ τὸ μέλλον αὐτοῦ. Ἐπὶ τούτων δὲ μορφώνει ἑαυτὸν οὕτως ὥστε νὰ γνωρίσῃ τὸν προορισμόν του. Ἡ διαίσθησις τὸν φέρει εἰς ἐπαφὴν μὲ πᾶσαν ὕπαρξιν, ἐνῷ ἡ αὐταίσθησις μὲ τὴν ἰδικήν του. Ἡ διαίσθησις τοῦ ἀποκαλύπτει τὰ μυστήρια καὶ τὰ ἀνεξερεύνητα κάλλη τῆς Δημιουργίας τοῦ Θεοῦ, ἐνῷ ἡ αὐταίσθησις τοῦ ἀποκαλύπτει ὅτι ὁ ἴδιος εἶναι Θεός. «Ἐγὼ εἶπα· θεοί ἐστε καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες.» (Ψαλμοὶ ΠΑ΄ 6, Ἰωάν. Ι΄ 34)
Ἄπειρε Θεέ, Ἀνεξερεύνητε! Εἰς τὰ μέσα ταῦτα, δι’ ὧν ἐπιτρέπεις εἰς τὸν ἄνθρωπον νὰ ἀποκαλύπτῃ τὰ μυστήριά Σου, πλέκεις τὸ μεγαλύτερον Μυστήριον… Θεέ μου, Ἀκατάληπτε!
